Bescherming van de huismus | Van Der Ham Ecologie

Wat betekent jaarrond beschermd?

Vogels zijn tijdens het broeden altijd beschermd, van welke soort ook. Bij een klein aantal soorten gaat die bescherming verder: hun nestplaats blijft ook buiten het broedseizoen beschermd, omdat zij er ieder jaar naar terugkeren. De huismus hoort daarbij, net als de gierzwaluw. Een leeg nest onder een dakpan is voor de wet dus geen leeg nest, en een pand waar het broedseizoen net voorbij is, is niet vrijgegeven.

Praktisch gevolg: het moment waarop u werkt bepaalt niet of de bescherming geldt. Wie het werk naar de winter verschuift om het broedseizoen te ontlopen, lost daarmee de vraag rond de huismus niet op. Bij soorten met een jaarrond beschermde nestplaats verplaatst uitstel het probleem in plaats van het weg te nemen.

De huismus is bovendien geen zeldzame verschijning. Juist dat maakt hem een risico voor uw planning: de soort broedt bij voorkeur in gewone woonwijken, aan gewone daken, in panden waar niemand bijzondere natuur verwacht.

Waar zit de huismus in een gebouw?

Drie plekken bepalen samen of uw werk de soort raakt, en ze zijn van buitenaf zelden te zien.

Het dak

Onder dakpannen, achter daklijsten en boeiboorden en in de ruimte bij de dakvoet. Dit is de klassieke nestplaats, en precies het deel van het gebouw dat bij een dakrenovatie, het vervangen van pannen of het aanbrengen van isolatie als eerste opengaat.

De gevel en de spouw

Openingen bij stootvoegen, achter gevelbeplating en in de spouw zelf. Bij na-isolatie van een spouwmuur verdwijnt zo'n plek permanent, ook wanneer het werk zelf maar een dag duurt.

Het groen eromheen

Hagen, klimplanten, struweel en dichte heesters vlak bij het nest horen bij de functionele leefomgeving van de huismus en vallen daarmee onder dezelfde bescherming. Verdwijnt dat groen, dan kan de nestplaats zelf onbruikbaar worden terwijl er aan het dak niets is gebeurd.

Wanneer komt dit bij uw plan kijken?

Bij elk plan dat de buitenschil van een gebouw raakt. Sloop, dakvernieuwing, het verwijderen van gevelbekleding, na-isolatie van dak of spouw en het weghalen van beplanting rond een pand vallen daar allemaal onder. De Omgevingswet legt u een onderzoeksplicht op: u moet vóór aanvang nagaan of er beschermde soorten aanwezig zijn en of uw werk hen kan schaden. Die plicht staat in artikel 11.27 van het Besluit activiteiten leefomgeving en geldt ook wanneer u voor uw plan geen omgevingsvergunning nodig heeft.

In de praktijk begint dat met een quickscan flora en fauna. Daarin beoordeelt een ecoloog of het gebouw en het groen eromheen geschikt zijn voor de huismus en voor andere beschermde soorten. Het veldbezoek daarvoor kan het hele jaar door. Kan de quickscan de soort uitsluiten, dan bent u klaar en heeft u een onderbouwing voor het bevoegd gezag.

En als de huismus niet uit te sluiten is?

Dan volgt huismusonderzoek: gericht veldwerk volgens het Kennisdocument Huismus van BIJ12, waarmee wordt vastgesteld of er broedparen zijn, waar de nestplaatsen zitten en welk groen bij die nestplaatsen hoort. Anders dan de quickscan is dat onderzoek aan een vaste periode in het jaar gebonden, en dat is precies waarom het loont om de quickscan vroeg in het traject te laten doen in plaats van bij de vergunningaanvraag.

Blijken er nestplaatsen aanwezig, dan is dat geen eindpunt. Vaak is het effect weg te nemen met een aangepaste werkwijze of planning. Lukt dat niet, dan hoort daar een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit bij, met maatregelen die het verlies opvangen. Zie de pagina over het vergunningtraject.

Wat als u zonder onderzoek begint?

Dan is het verwijderen of ontoegankelijk maken van een nestplaats een overtreding, ook als achteraf blijkt dat er een vergunning voor verleend zou zijn. Bij handhaving kan het bevoegd gezag het werk stilleggen tot het onderzoek alsnog is gedaan, en omdat huismusonderzoek aan een periode gebonden is, is de vertraging die daaruit volgt zelden een kwestie van weken.

Daarbij komt de zorgplicht, die altijd geldt. Treft u tijdens het werk alsnog een nest aan, dan moet u op dat moment opnieuw beoordelen wat er nodig is. Een rapport in de la is dan geen verweer.

Waarom deze soort zo streng beschermd is

De huismus is sinds 1980 met meer dan zestig procent afgenomen en staat op de Rode Lijst. De oorzaken zitten grotendeels in het gebouw zelf: dichtgezette daken en gevels, verdwenen spouwopeningen en het opruimen van rommelig groen in tuinen en straten. De bescherming van de nestplaats is de reactie daarop, en dat verklaart waarom zij juist aangrijpt op werkzaamheden die op zichzelf klein lijken.

Voor de tweede soort met een jaarrond beschermde nestplaats aan gebouwen, zie gierzwaluwonderzoek. Gaat het bij u specifiek om isolatiewerk, kijk dan bij na-isolatie en renovatie; gaat het om sloop, dan bij sloop en nieuwbouw.

Veelgestelde vragen

Zijn mussen beschermd?

Ja. De huismus is beschermd onder de Omgevingswet, en zijn nestplaats is dat jaarrond, dus ook wanneer er geen vogel in zit. Ook de ringmus is beschermd, maar diens nest is niet jaarrond beschermd. In de praktijk gaat het bij gebouwen vrijwel altijd om de huismus.

Mag ik mijn dak vervangen als er huismussen onder de pannen zitten?

Niet zonder eerst uit te zoeken wat er precies zit en wat het werk daarmee doet. Het verwijderen of ontoegankelijk maken van een jaarrond beschermde nestplaats is een overtreding. Vaak is er een werkwijze te vinden waarbij het dak wel door kan, en anders is een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit de route.

Kan ik het werk buiten het broedseizoen doen en dan gewoon beginnen?

Nee. Dat werkt bij soorten waarvan alleen het broedende paar beschermd is, maar niet bij de huismus: zijn nestplaats blijft het hele jaar beschermd, juist omdat hij er elk jaar naar terugkeert. Werken in de winter voorkomt verstoring van broedende vogels, maar neemt het verlies van de nestplaats niet weg.

Ik zie geen mussen bij mijn pand. Is onderzoek dan nodig?

Dat hoeft niet, maar het is niet aan het oog vast te stellen. Nestplaatsen zitten uit het zicht onder pannen en achter lijsten, en buiten de broedperiode is er weinig te zien of te horen. Een quickscan flora en fauna beoordeelt of het gebouw geschikt is; pas als dat zo is, komt gericht onderzoek in beeld.

Geldt dit ook voor een particuliere woning?

Ja. De bescherming hangt aan de soort en niet aan de eigenaar of de omvang van het werk. Voor de huismus geldt geen vrijstelling die particulieren vrijstelt van de onderzoeksplicht. Wel is het traject bij één woning doorgaans korter dan bij een project met meerdere panden.

Hoe weet ik of het groen in mijn tuin meetelt?

Staat er dichte beplanting tegen of vlak bij een gebouw waar huismussen broeden, ga er dan van uit dat die bij de beoordeling betrokken wordt. Wat meetelt is groen dat de vogels bij het nest gebruiken, bijvoorbeeld als dekking; een ecoloog stelt ter plaatse vast om welke beplanting het gaat.

Is de huismus beschermd?